Da li imate preko 18 godina?

Porodica razdora

O seriji koja je izazvala veliko interesovanje javnosti, debate i uzburkala strasti.

5
0

Dvadeset godina nakon izručenja bivšeg predsednika Srbije Slobodana Miloševića, na RTS-u, medijskoj kući koja je tada predstavljala simbol nacionalističke propagande i cenzure, srpska publika je dobila priliku da reflektuje događaje koji su trajno obeležili kako istoriju, tako i političku budućnost ove zemlje, kroz kratku igranu seriju „Porodica“. Iako je to već treća serija u poslednjih par godina koja portretiše srpske vladare u različitim epohama, nakon „Nemanjića“ i „Kralja Aleksandra“, sasvim očekivano, „Porodica“ je izazvala najviše interesovanja, debata i uzburkanih strasti.

Autori serije na čelu sa Bojanom Vuletićem, odvažili su se na ambiciozan čin prikazivanja najkontroverznijeg političara u skorijoj srpskoj istoriji, kontekstualizujući ga kroz kompleksni događaj njegovog hapšenja, koji još nema konačan istorijski konsenzus. Primera radi, iako se prvo prikazivanje Hitlera u nemačkoj produkciji dogodilo već 1955-te godine u filmu „ Der letzte Act[1] “ („Poslednjih deset dana“), tek filmom „Der Untergang[2]“ („Hitler, poslednji dani“), koji je snimljen čak 70 godina nakon njegove vladavine, Nemačka se i lokalno i globalno, kroz film i filmsku reprezentaciju Adolfa Hitlera, po prvi put suočava sa svojom traumatičnom prošlošću. Prateći primere ovih nemačkih prethodnika, koji takođe prikazuju poslednje dane vladavine diktatora, nisu iznenađujuće ni podele koje je u srpskoj javnosti probudila serija „Porodica“, ali isto tako s’ obzirom na nedostatak istorijske perspektive, nisu iznenadile ni nedoslednosti u političkoj kontekstualizaciji čitavog događaja. Važnost ove serije, kao i prve ekranizacije nemačkog vođe nakon II Svetskog rata, leži prvenstveno u tome što daje svoj pečat i komentar na politički i društveni trend kolektivnog redefinisanja kako Slobodana Miloševića, tako i njegove politike.

Bez konačnih odgovora i suda, serija „Porodica“ se smešta u jedan širi diskurs revitalizacije i svojevrsne normalizacije srpske politike devedesetih. Tome svedoči i intervju sa Čedomirom Jovanovićem emitovan odmah nakon pretposlednje epizode, u kom on, uz osudu Miloševićeve politike, iskazuje i zahvalnost Miloševiću što je mirnom predajom pomogao toj prvoj srpskoj demokratskoj Vladi da nenasilno i civilizovano završi jedno krvavo poglavlje srpske istorije. Trend redefinisanja lika i dela Slobodana Miloševića predstavlja prirodnu logiku kolektivnog sećanja koje se menja i transformiše kroz vreme, ali je i posledica kontinuirane dominacije Miloševićevih pristalica i saradnika u političkom životu Srbije koja se neometano nastavlja nakon njegovog hapšenja i predaje Haškom tribunalu za ratne zločine. Iako naizgled polarizujuća, serija „Porodica“ zapravo obeležava i simboliše kraj demonizacije Slobodana Miloševića u srpskom javnom diskursu, samim tim i otvara nove perspektive i pitanja, te zahteva jedno kolektivno podsećanje i reinterpretiranje, ne samo njegovog kraja već i čitave njegove politike.

Sam odabir događaja kroz koje će filmski biti prikazana jedna istorijska ličnost određuje i optiku kroz koji je posmatramo. Burna trinaestogodišnja Miloševićeva politička vladavina nudi niz različitih događaja koji su mogli da stave u perspektivu srpsku istoriju poslednjih decenija XX veka. Neposredno pre dešavanja koje ilustruje serija „Porodica“, Milošević je bio internacionalni simbol toksičnog nacionalizma, proizvodeći kontra-javnost koja se, prepoznavši krvave posledice takve ideologije, pretvorila u masovnu opoziciju njegovom režimu. Stidljivim prikazom prelomnih trenutaka njegove vladavine kroz kratke montažne sekvence, kao što je govor na Gazimestanu koji je nedvosmisleno pozicionirao i utemeljio Miloševićevu ideološku matricu, istorijski i politički kontekst se stavlja van fokusa. Takođe, izborom njegovog hapšenja kao centralnog događaja, nacionalizam i opresivni karakter njegove vladavine se više usput pominju, nego što se vide. Generacije koje nemaju sećanje na devedesete će, bar što se tiče serije „Porodica“, ostati uskraćene istorijskog konteksta.

Iako glavni protagonista događaja koji su doveli do krvavog raspada Jugoslavije te ekonomskog i društvenog kolapsa Srbije, i odneli preko 140 000 života u regionu[3], Milošević nikada nije preuzeo odgovornost i zajedno sa Mirom Marković je do kraja dosledno tvrdio da su isključivo Zapadne sile odgovorne za ratove na Balkanu. Dok je na početku svoje vladavine imao gotovo plebiscitarnu podršku naroda, u trenutku njegovog hapšenja veliki broj ljudi u Srbiji se nadao da će odgovarati za politička ubistva, krađe izbora i devastaciju zemlje. Nije doživeo hašku presudu za ratne zločine, a sahranjen je, mimo državnih zakona, pod lipom u dvorištu porodične kuće u Požarevcu.

Kao što odabir samog događaja diktira interpretativni okvir, tako i dramaturgija usmerava perspektivu kroz koju posmatramo likove. Za razliku od rizomatskih, fragmentarnih, narativnih obrazaca, koji decentralizuju likove i kroz mozaičku strukturu prenose značenja, serija „Porodica“ tumači likove kroz klasičnu, tradicionalnu aristotelovsku dramaturgiju, koja podrazumeva protagonistu kao ekskluzivnog nosioca narativa, dok ostali likovi u većoj ili manjoj meri služe u funkciji glavnog toka i ne moraju nužno da se razviju. Samim tim sav fokus je na Miloševiću (Boris Isaković) ali ne i, kako ime serije kaže, porodici – Miri Marković (Mirjana Karanović), Mariji Milošević (Tijana Marković) i opravdano odsutnom Marku (Aleksandar Vučković).  Ovakav pristup provocira saosećanje gledališta, jer se glavni lik tretira kao heroj. Takođe, ovaj dramaturški model omogućava autorima da događaje prikažu kao neminovne, neupitne i tragičke, samim tim da mimoiđu klizav teren prepun senzitivnih pitanja o odgovornosti i događajima koji su prethodili hapšenju i ekstradiciji Miloševića Haškom tribunalu. Poput Edipa koji unapred zna da će oženiti svoju majku i ubiti oca, i likovi u seriji „Porodica“ slepo prate putanje svojih sudbina. Tako je i potpisivanje garancije Miloševiću da neće biti isporučen sudu za ratne zločine, tumačeno kao sastavni deo tragičke farse u kojoj Milošević svesno učestvuje. Miloševićevo lažno uverenje da i dalje uživa većinsku podršku naroda je prikazano kao pomalo naivni manir, a ne iskreno ubeđenje, iako su u seriji prikazani likovi koji ga svesrdno podržavaju poput penzionerke Desanke (Svetlana Ceca Bojković) i služavke Ane (Jana Bjelica). Jedini komentar na Miloševićevu vladavinu predstavlja pismo njegovog prethodnika Ivana Stambolića, pročitano uz montirani arhivski materijal Srbije opustošene sankcijama i ratovima, prikazan tek u četvrtoj epizodi.

Referentni interpretativni okvir serije dakle nije u političkom, društvenom ili ideološkom kontekstu Miloševićeve vladavine, već se realizuje kroz lajtmotiv porodice. I zaista, Slobodana Miloševića u svoj svojoj kompleksnosti nije moguće sagledati bez važne uloge koju je Mira Marković imala u njegovom političkom i ideološkom delovanju, pa tako serija „Porodica“ otvara prvu epizodu njenom knjigom koju Milošević sa divljenjem čita u krevetu. Njen doprinos u javnom i političkom životu Srbije, od dnevnika koje je objavljivala u „Dugi“ i „Bazaru“ do formiranja JUL-a, joj je doneo nadimak Ledi Magbet Balkana. Čuvena po opisima prirode, i plastičnom cvetu u kosi za koji je verovala da ostvaruje vezu sa njenom mrtvom majkom, Mira Marković je svoje ideološko uporište imala u konceptu Jugoslavije uprkos buktajućem nacionalizmu u čitavom regionu, čiji je jedan od glavnih promotera upravo njen suprug. Par Milošević-Marković je svojim zajedničkim delovanjem, uz pomoć medija na čelu sa RTS-om, promovisao mit nacionalnog jedinstva u borbi protiv mračnih okupatorskih sila i domaćih izdajnika. Motiv izdajnika koji je bio centralan u njihovoj propagandi, je na žalost u seriji prikazan samo kao histerična reakcija Mire Marković na trenutnu situaciju, onda kada postane svesna da je njihovoj vladavini došao kraj, a ne kao deo već potpuno izgrađenog svetonazora. Prepoznatljivog, tihog glasa, Mira Marković u seriji već u prvoj epizodi doživi nekoliko nervnih slomova, te se do kraja serije percipira kao paranoidna karikatura, lišena težine i kompleksnosti koju njen biografski lik nosi.

Porodica Milošević se može posmatrati kao patološki nukleus srpskog društva devedesetih. U seriji „Porodica“, ovo društveno nasleđe se prenosi i učitava u ilustraciju hapšenja, gde su dijalozi i likovi mahom preuzeti iz pisanih i usmenih svedočenja učesnika. Dijalozi sporednih likova, poput Zorana Đinđića (Uliks Fekmiu),  su u potpunosti preuzeti iz njihovih političkih govora, dok lik Vojislava Koštunice (Svetozar Cvetković) objašnjava sebe iz vizure kolektivne percepcije biografskog lika (uzdržani legalista). Samim tim, nisu ostavili ni malo prostora glumcima da intimno i dublje realizuju svoje likove, već samo ilustruju njihove pojave kroz već poznate monologe. Ovako simplifikovani sporedni likovi stoje u kontrastu sa razvijenijim likom Miloševića i donekle Mire i Marije, ali i Čedomira Jovanovića (Milan Marić) – čijoj intimnoj unutrašnjoj borbi svedočimo dok se iz sve snage bori da privoli Miloševića na predaju.

Simbolika razorene porodice se sa porodice Milošević prenosi i na sporedne linije radnje, pa tako likovi Ane i Desanke, takođe funkcionišu u porodicama koje su već razorene političkim nesuglasicama. Ana oseća dužnost i čast da jedina do kraja služi porodici Milošević, uprkos protivljenju i pokušajima njenog oca (Aleksandar Stojković) da je izvede iz vile „Mir“ i činjenici da je zbog politike čoveka kog služi, izgubila brata. Miloševićeva politika je razorila i Daničinu porodicu, ali ona je, slično Ani, ostala da do kraja brani Miloševića. Skandirajući „Slo-bo“ u transu, gubi unuka Đorđa (Balša Golubović) i koga do poslednje epizode bezuspešno pokušava da nađe. Njena smrt na kraju simboliše i kraj stokholmskog sindroma u kom su Miloševićevih poslednje pristalice bile zatočene. Bez osvrta na Anina i Desankina dublja uverenja i motivacije, one poput ostalih sporednih likova ostaju jednodimenzionalni i nerealizovani karakteri.

Simbolizam porodice se prenosi i na medijsku kuću koja je takođe ideološki i politički razorena,  vođena nepotizmom i surovom borbom za opstanak. Pod geslom „mi smo ovde kao porodica“, urednik Kostić (Ljubomir Bandović) i njegova zamenica Ljilja (Dubravka Kovjanić) su potpuno sluđeni ambicijama da zadrže svoje pozicije i nakon pada Miloševića, manipulišu mladom novinarkom Natašom (Isidora Smijonović). Najjači kritički potencijal serije „Porodica“ upravo leži u reprezentaciji medijske kuće koja izveštava o hapšenju i jasno referiše na RTS. Kako se i serija prikazuje na istom kanalu, ovaj potez RTS-a kao medijske kuće, pokazuje sposobnost da auto-reflektuje sopstvenu istoriju i kritički je sagleda.

Porodica Milošević kao simbol raspada Jugoslavije, prikazana je kroz „zaboravljenu sobu“ sa memorabilijama koje je Josip Broz Tito dobijao od naroda i svetskih lidera, koju Mira Marković otvara policajcima nakon hapšenja muža, praćena montažnom sekvencom socijalističke Jugoslavije, kao zemlje – porodice pre razdora. Jedino što je porodica Milošević od Tita zadržala, pored šoljica za kafu, jeste pozicija moći za koju će se do samog kraja grčevito držati.

[1] „Poslednjih deset dana“ (1955), režija G.W. Pabst
[2] „Hitler, poslednji dani“ (2004), režija Oliver Hirshbiege
[3] https://www.ictj.org/publication/transitional-justice-former-yugoslavia

Lajkuj:

Ostavite komentar:

Slični članci: