Da li imate preko 18 godina?

I knew this man…

Još jedan filmski velikan je otišao u 91. godini.

2
0

It wasn’t odd to be in the lead, I took the same approach as I would to any other part. I play myself as totally as I possibly can. My own Harry Dean Stanton act… I don’t know whatever happened to Travis. I’d say… It’s me. 

Harry Dean Stanton (1926 – 2017) o ulozi u filmu Wima Wendersa “Paris, Texas.” 

Harry Dean Stanton je jedini glumac manirista koji je svoju sopstvenu ličnost doveo do nivoa dramskog lika. 15. septembra ove godine otišao je na neko drugo mesto (ne nužno bolje za njega), a kako mu sada karijeru možemo sagledati iz epitafnog ugla više je nego očigledna isijavajuća aura antičkog karaktera. Prethodna rečenica zvući prilično jeftino, ali kako drugačije definisati glumca koji igra podražavajući sopstvenu ličnost istovremeno uklapajući te iste uloge ne samo u narativnu strukturu filmova već i u okvir postojanja mita. Mita zvanog Harry Dean Stanton.

“Paris, Texas” 1984.

Zašto antički? Pozabavimo se malo tim terminom još dok su nam sveža sećanja na predstavu “Olimp” Jana Fabra i spektakularnu vizuelizaciju epskih dramskih principa na kojima je sazdana naša civilizacija. Harry Dean je uvek besprekorno, prema sopstvenoj intuiciji, tačno pogađao u centar sa svojim likovima čak i kada su ga reditelji isključivo angažovali radi isporuke delića svog „cool-a“. Ili je prosto antički, zbog svoje glumačke sudbine, isključivo istkane voljom Bogova pošto je bio, po sopstvenom priznanju, vanserijski lenj. U svakom slučaju broj kultnih filmova u kojima je ostvario uloge ne mogu se lako nabrojati: od minijatura iz ranih ’60-tih i prijateljstva i kumstva sa Jack Nicholsonom koji je živeo kod Stantona tri godine nakon razvoda od glumice Sandre Knight, poznate po filmova strave tih godina, a koju je, kao i Nicholsona, upoznao na časovima glumce slavnog Martina preko prve dve glavne uloge dobijene iste godine – 1984, u filmovima „Paris, Texas“ i kultnom indie ostvarenju „Repo Man“ opičenog glumca i reditelja Alexa Coxa, do kratkog serijala uloga u main stream filmovima kao što su „Green Mile“ 1999. i povratka nezavisnom filmu kod Paula Sorentina („This must be the place“ 2011), Davide Lynch-u („Straight Story 1999, filmu „Twin Peaks : Fire Walks With me“ 1992. i „Inland empire“ 2007) i onda opet genijalnog izvedbi u HBO-ovoj seriji „Big love“ u kojoj igra vođu verske poligamističke sekte. Uostalom, o svojim počecima najbolje govori sam Stanton 1994. na dodeli nagrade za životno delo Američkog filmskog instituta.

Prihvativši kumov savet da bude samo ono što jeste Stantonova prva veća (manja) uloga je u filmu Monte Hellmana „Ride in the Whirlwind” 1967., jednom od „novih vesterna“ kraja ’60-tih, snimljenom po Nicholsonovom scenariju u kome igra vođu bande s povezom preko oka. Gotovo komično-žanrovska uloga po sopstvenom karakteru donosi mu još jednu sličnu epizodu već sledeće godine – 1967. igra zatvorenika muzičkih sklonosti, Trampa, u kultnom zatvorskom filmu o buntovniku i serijskom beguncu Luke (Paul Numan) koga nadležni južnjačkog zatvora pokušavaju da slome. I ovaj film je bio često repriziran tokom SFRJ letnjih raspusta na zajedničkoj televiziji, tako da stariji sigurno pamte kultnu scenu blatnjavog ragbija , li film se pamti i po raspevanoj epizodi Harry Dean-a koji je, u jednom trenutku, preuzeo ceo film.

Ako biste tražili savršen opis glumačkog stila Harry Dean Stantona to bi bila – otimač filma.

Njegove minijature u odličnim filmovima ’70-tih („Kelly’s Heroes“ Brian G. Hutton-a iz 1970, „Dillinger“ John Milius-a iz 1973, „Two Lane Blacktop“ i „Cookfighter“ opet Monte Hellmana iz 1971. i 1974. i slavnog „Pat Garrett & Billy the Kid“ Sama Peckinpah-a 1973. gde se sprijateljio, a kasnije čak i pisao  tekstove za Bob Dylana, do fenomenalne uloge u „Alien“-u Ridley Scotta iz 1979) , pa ’80-tih („Escape from New York“ Johna Carpentera iz 1980) dolaze do vrhunca 1984. kada dobija prve dve glavne uloge : u „Paris, Texas“ Wima Wendersa, po scenriju Sam Sheparda koji mu je dao ulogu nakon žestokog pijanstva od tekila u Santa Feu, pri čemu mu je Stanton rekao: „Želim da igram nešto što se bavi lepotom. Mislim da imam takav glas, i želim da igram u nečemu što ima viši smisao“. Shepard mu javlja nakon nekoliko nedelja da je dobio ulogu, film osvaja Zlatnu palmu u Kanu a lik Trevisa, čoveka koji se vraća nakon 4 godine lutanja po pustinji kako bi našao svoju ljubav i smisao bivstvovanja u savremenom društvu, postaje paradigma izgubljenih metafizičkih nadanja o ljubavi i pokušaja da se ostvari savršena ideja slobode.

Iste godine dolazi i isčašeni kultni film Alexa Coxa o mladom neprilagođenom buntovniku Otto-u (Emilio Estaves) koji posle otkaza koji daje u prodavnici (popularnom STR-u) nakon pomoći strancu oko obijanja automobila tom veštinom dobija novi posao – tzv. „repo man-a“ (reposition man), oduzimača automobila zakasnelim platišama kredita i lizinga. Na tom poslu mentor mu postaje Bud (Harry Dean Stanton) i uči ga potpuno sumatnoj  kombinaciji liberlanog kapitalizma i ludačkog ponašanja kako bi došao do automobila.

„Repo man“ na najbolji način prikazuje punoću Stantonovog talenta – ironijski otklon od realnog život s jasnom životnom filozofijom koja, ma koliko bila sumanuta, predstavlja apsolutnu istinu. Jer je nemoguće živeti „američki san“ nesnađen, a Bud to zna najbolje. Ili bar na najsumanutiji način.

“Repo man” 1984.

Osamdesete donose i najkompletnije (najveće) uloge u kojima se uistinu vidi svo bogatstvo glumačke veštine i sposobnost interpretacije različitih karaktera (opet propuštenih kroz njegov sopstveni): 1988. u filmu „Pretty in Pink“, još jednoj u nizu sjajnih tinejdžerskih „dramedies“ Johna Hughesa (reditelja „Breakfast Cluba“ i  „Sixteen Candles“ i scenariste „Home Alone“-a i porodičnog komičnog serijala filmova „National Lampoon’s“ ) igra oca, promašenu glavu siromašne porodice čiji najstariji član, ćerka muškog imena Andy (Molly Ringwald) bira između siromašnog momka u koga je zaljubljena i bogatog plejboja koji je zavodi. Opet, kao i u „Repo manu“ Stanton portretiše propalog Amerikanca izubijanog teškim životim i godinama, depresivnog i nezaposlenog bez ideje kako da nastavi život nakon gubitka supruge.  Pokušavajući da nekako posavetuje ćerku prikazuje svu nemoć pojedinca pred materijalnim u japijevskom svetu ’80-tih i svojom ulogom, kao što je već rečeno, otima tinejdžersku komediju i od nje čini socijalnu dramu.

Harry Dean opet brljira u još jednom dobitniku kanske Zlatne Palme – filmu „Wild at heart“ svog kasnije velikog prijatelja i jednog od omiljenih reditelja Davide Lyncha – gde igra Johnnie Farraguta, privatnog detektiva koga angažuje psihotična Lulina (Laura Dern) majka Marietta (Diane Ladd) kako bi našla i otrgla od Sailora (Nicholas Cage). U bajkovitom „road movie-u“ i odi amerikani Stanton se sjajno uklapa i vraća u sigurno okruženje upamćenih dramskih minijatura.

Kada smo kod prijatelja i poštovalaca, teško da je neko imao više značajnih prijatelja iz sveta filma od Stantona: od kuma Nicholsona preko Marlona Branda kome je jedini mogao da kaže šta god poželi, Johhnyja Deppa, Krissa Kristoffersona, pa do Huntera S. Thompsona kome je, po posmrtnoj želji pevao pesmu „Danny boy“ na sahrani.

Ne samo da je pevanje koristio kao jedan od glumačkih trikova već je imao i svoj bend „Harry Dean Stanton band“ (prvobitnog imena Harry Dean Stanton i Repo man) objavivši album prvenac „Partly fiction“ kao podršku biografskom dokumentarnom filmu „Harry Dean Stanton: Partly Fiction“ snimljenom 2012. u režiji Sophie Huber. Nastupao je redovno još od 1965. iznenada i to najčešće u klubu „Jack’s Sugar Shack“ izvodeći kombinaciju bluz, džez i pop standarda. Koliko je bio talentovan i na tom polju najbolje pokazuje njegova interpretacija naslovne numere iz filma „Paris, Texas“ koju je komponovao Ry Cooder.

Sa muzike se opet vraćamo na filmove i poslednjih dvadesetak godina karijere koje opet obeležavaju minijature i dve velike televizijske uloge: 1999. uloga u „Green Mile“ po noveli Stivena Kinga i u režiji Franka Darabonta, gde igra sumanutog osuđenika na smrt u jednoj od najboljih scena u filmu.

Pred sam kraj života Harry Dean Stanton beleži mitske minijature – u remek-delu Paolo Sorentina „This must be the place“ 2011. gde igra čoveka koji je izmislio kofer sa točkićima zaokruživši opet filozofsku poentu ljudskog postojanja u dve rečenice. Pre ove minijature ostvario je značajnu ulogu u HBO seriji o poligamističkoj sekti „Big love“ emitovanoj od 2006. do 2010, igrajući osnivača sekte i glavnog ideologa. Ova uloga naizgled simpatičnog i potpuno bezopasnog vođe kulta Romana Granta koja krije sumanutog manipulanta predstavlja još jedan od vrhunaca njegovog pravog glumačkog umeća, daleko od „metoda“ Li Strazberga i bliže stentonovskom metodu filtriranja kroz sopstveni karakter.

Šta više reći o glumcu za koga je, možda, najpoznatiji američki filmski kritičar Roger Ebert uveo pravilo „Stanton-Walsh“ tvrdeći da filmovi u kojima sporedne uloge imaju M. Emmet Walsh i Stanton ne mogu biti loši (iako je sam sebe porekao filmom „Dream a Little Dream“ 1989) i koji je, za života, dobio nagradu po svom imenu „Harry Dean Stanton Annual Award“? Svi imamo osećaj da nam je, pre deset dana, preminuo omiljeni rođak iz daleka, rođak koga ste uvek viđali na kratko, ali ta viđanja ostataju urezana u sećanje zauvek. Slava mu!

 

 

 

Lajkuj:

Ostavite komentar:

Slični članci: